ولى شك مىكنيد كه ظهر و عصر را خوانده‌ام يا نه ؟ شبهه موضوعيه است و بايد احتياط كنيد ، الاشتغال اليقينى يستدعى البراءة اليقينية . يا مثلا تفصيلا مىدانيم كه شارع فرموده : يجب عليكم الامساك الى ذهاب الحمرة المشرقية ولى گاهى به جهت ابرى بودن هوا و . . . انسان دچار شبهه مىشود كه ذهاب حمرة شده يا نه ؟ شبهه موضوعيه است بايد احتياط كرد . و گاهى هم حكم الله مجمل است و شبهه حكميه است ولى قرينه داريم كه شارع عمدا مجمل‌گوئى كرده مثل حافظوا على الصلوات و الصلاة الوسطى و معناى تعمّد اينست كه در چنين موردى علم تفصيلى شرط نيست البته در اينجا انسان بايد احتياط كند يعنى هم ظهر بخواند و هم جمعه احتياطا يا بايد تا مقدار ذهاب حمره مشرقيه صبر كند و افطار را تاخير اندازد . اما اگر منشأ شبهه تعارض نصّين بود به اينكه نصى گفته ظهر واجب و نصى گفته جمعه واجب است يا منشأ شبهه فقدان نص است به اينكه نصف امت مىگويند ظهر واجب است و نصف ديگر جمعه را واجب مىدانند و ما مردّد شديم . در اينجا على القاعده علم اجمالى كالجهل رأسا است منتها قام الاجماع او الضرورة بر اينكه بكلّى نمىشود شانه خالى كرد و علم را ناديده گرفت در اينجا بايد يكى را بجا آورده و از ديگرى اجتناب كنيم چه اين دو عمل در يك كلى و قدر جامع مشترك باشند مثل ظهر و جمعه كه در صلاة بودن مشتركند و يا صددرصد مباين باشند مثل اطعام و عتق رقبه و . . .